گزارش نشست علمی فقه القلوب

گزارش نشست علمی فقه القلوب

معنویت فقه را از خشکی و ظاهرگرایی خارج می کند و ابواب فراموش شده فقه را مورد توجه قرار می دهد.

مظاهری سیف در ابتدا به بررسی تعاریف معنویت پرداخت و پس از اشاره به تعریفی از علامه طباطبایی تعریف مورد نظر خود را با تأکید بر مهفوم «استعداد روحی» ارائه داد. او با تحلیل آیات قرآن استعداد روحی را «قابلیت تبدیل شدن روح بشری به روح الهی» دانست و افزود که مفهوم معنویت سه کاربرد دارد. یکم اشاره به موضوعات معنوی و غیر مادی. دوم اشاره به نهاد معنویت یعنی هنجارها و برنامه ها و نقش های اجتماعی که در پاسخ به نیاز معنوی جامعه کارکرد دارند و سوم معنویت به عنوان یک علم که مجموعه ای از ایده ها و نظریات است.

عضو هیأت مدیره انجمن علمی اخلاق حوزه گفت: هنگامی که از نسبت فقه و معنویت سخن می گوییم، دو علم را باهم می سنجیم و معنویت به معنای سوم یعنی علم معنویت مورد نظر است. موضوع علم معنویت استعداد روحی است و روش تحقیق در این علم تفسیری-تجربی است. منظور از تفسیر این است که به علت ناشناخته بودن و عظمت روح ناگزیریم که به منابع دینی مراجعه کنیم و با روش فقهی گزاره هایی را برداشت کنیم. و با استفاده از اصول استظهار و فنون حل تعارض به فهمی از منابع دین برسیم.

او افزود اگر صرفا به روش نقلی مسائل مربوط به روح را دنبال کنیم، این تحقیق به کلام نقلی مربوط می شود، اگر به روش شهودی در این باب تحقیق کنیم، در قلمرو دانش عرفان قرار می گیریم و اگر به روش تعقلی کار کنیم، از منظر فلسفه به مسائل پرداخته ایم. اما اگر گزاره های ازمون پذیر معنوی را مدنظر قرار دهیم و پس از استنباط از منابع دینی به تحقیق تجربی در این باره بپردازیم، پژوهش ما در دامنه علم معنویت می نشیند.

مظاهری سیف تأکید کرد که معنویت نمی خواهد با روش تجربی گزاره های معنوی دینی را راستی آزمایی کند. بلکه کاربست آن را ارزیابی می کند و به این ترتیب به فهم کاربردی و انضمامی این گزاره ها می رسد.

رئیس موسسه بهداشت معنوی سپس به تعریف فقه پرداخت و با اشاره به اینکه فقه گاهی به مفهوم روش است و گاهی به معنای علمی مدون، توضیح داد که فقه یا تفقه به معنای روشی در روش شناسی علم معنویت جانمایی شده است، اما مسأله این نشست نسبت علم معنویت با علم فقه است.

مظاهری سیف با بررسی نظریات سید مرتضی، صاحب عروه، علامه حلی و برخی فقهای دیگر دو رویکرد کلی فقه به افعال قلوب را تحلیل کرد: نظریه انحصار که فقه را به افعال ظاهری و جوارحی محدود می کند و نظریه شمول که موضوع فقه را شامل افعال جوارحی و جوانحی می داند. سپس با تبیین ادله قرآنی و عقلی لزوم پرداختن به افعال قلوب را درفقه اثبات کرد.

وی در پایان به نسبت فقه و معنویت پرداخت و خدمات متقابل آنها را چنین برشمرد:

  1. معنویت در یافتن موضوعات تازه به فقه کمک می کند،
  2. ابواب فراموش شده فقه را مورد توجه قرار می دهد،
  3. فقه را از خشکی و ظاهر گرایی خارج می کند و در نهایت اینکه
  4. معنویت با تکیه بر اهداف بعثت و مقاصد شریعت به صورت قرینه ای برای استنباط احکام شریعت عمل می کند.

از سوی دیگر

  1. روش شناسی فقهی به توسعه علم معنویت اسلامی در برابر نظریات معنویت سکولار مدد می رساند.
  2. فقه معنویت شمول برای رویارویی با جریان های معنوی کاذب در جامعه تکیه گاه مؤثر و قابل اعتمادی است.
  3. فقه برنامه هایی را برای تربیت معنوی به دست می دهد که ابعاد کاربردی معنویت دینی را توسعه می دهد.

در پایان سوالاتی مطرح شد و با پاسخ های استاد مظاهری سیف جلسه به پایان رسید.

این نشست افتتاح سلسله جلسات فقه القلوب بود، که از این پس یکشنبه ها و سه شنبه با حضور استاد مظاهری سیف رأس ساعت پانزده در ساختمان انجمن های علمی حوزه برگزار می شود.