انقلاب روشنفکرى در اندیشه استاد مطهرى

چکیده:
تفکر گاهى شیطانى است و گاهى دینى و گاهى دیگر تفکر دینى با حجابهایى از شیطنت آلوده مى‏شود که‏نیازمند اصلاح و ارشاد است.
تفکر دینى با ایجاد و تقویت ایمان حیات معنوى را براى انسان به وجود مى‏آورد که فراتر از حیات محدودمادى است. احیاء دینى انسان را از حیوانیت تا قرب الاهى بالا مى‏برد و در جهان‏بینى الاهى تحقق پیدا مى‏کند.
در زمان حیات استاد گروهى از روشنفکران با انگیزه‏هاى دینى آمدند و تفکر دینى را در چارچوب‏یافته‏هاى فکرى و علمى جدید ارائه کردند.
اما استاد حقیقت تفکر و دین را به شایستگى درک کرده و بر احیاى انسان در بعد فردى و جمعى با تفکردینى کوشید و به جاى احیاى تفکر دینى، احیاء دینى تفکر انسان را وجه همت خود قرار داد. در این پژوهش‏نشان مى‏دهیم که شهید مطهرى بر این عقیده بود که تفکر دینى مرگ و احیاء ندارد. بلکه دین چشمه جوشان‏حیات است که از حى قیوم سرچشمه گرفته و جریان یافته است و با فکر دینى مى‏توان فرد انسانى و جامعه رازنده کرد. او در این مسیر تمام اندیشه‏هاى مادى را به چالش کشید تا با نشان دادن چهره مخدوش جهان‏بینى‏مادى مردم را از محصور شدن در شئون حیات مادى رهایى و تعالى بخشد و حیات معنوى را به جامعه معرفى‏نماید. و در این راستا روشنفکران را به محور قرار دادن تفکر دینى فراخواند و نیروى سوم روشنفکرى راپایه‏گذارى نهاد.

مقدمه
تمدن اسلامى پس از گذر از دوران طلایى خود در سراشیبى افول فرو غلطید و همواره رو به پستى‏نهاد. در این سیر نزولى اندیشمندانى برآمدند تا نداى دین را برآورند و امت اسلامى را از این مصیبت‏بزرگ نجات دهند. کسانى که در سوگ مرگ تمدن اسلامى ناله سر دادند بسیارند، اما همه را مى‏توان‏در دو گروه عمده طبقه‏بندى کرد. نخست آنها که کوشیدند و با وام‏گیرى از تمدن غربى و محصولات‏دانش و اندیشه بشرى به احیاى تفکر دینى بپردازند. اما راهى را در پیش نگرفتند که آنها را به‏سرمنزل مقصود برساند؛ زیرا حقیقت فکر دینى را به خوبى نشناختند و از شفقت و تعصب بر دین به‏گمان خود در احیاى تفکر دینى، تلاش کردند. و گروه دیگر که استاد مطهرى پیش قراول‏شان بودکوشیدند تا با تفکر دینى روح وحیات به مردم بدهند. استاد مطهرى با ژرف‏نگرى دین‏شناسانه وتفکر خلاق و قوى خود مکتبى را پایه‏گذارى کرد که احیاى دینى جامعه و تحقق حیات معنوى را درصدر اهداف خود داشت.
ماهیت تفکر دینى
تفکر دو گونه است یا بر پایه امور دنیایى و براى جلب منافع این جهانى است و یا بر پایه امور معنوى‏و براى شناخت و کشف حقیقت است.
تفکر دینى آنگاه رخ مى‏دهد که انسان حتى براى لحظه‏اى خود را از محدودیت در حواس مادى‏و هوسهاى عادى رها مى‏بیند و نداى حقیقت را مى‏شنود. در تفکر دینى حقایق هستى از حجاب‏غفلت و نادانى بیرون مى‏آید. طنین نداى حق حرکتى را پدید مى‏آورد که استاد مطهرى آن را چنین‏بیان مى‏کنند »تفکر دینى از بسائط، مرکبات ساختن و از مفردات قضایا ساختن و از قضایا قیاسات‏تشکیل دادن و نتیجه گرفتن است.«(۲)
فکر نوعى حرکت باطنى است و »محور اصلى بحث در سیر باطنى سه چیز است: متحرک،مسافت، و هدف«
]بر این اساس[ سیر باطنى سه گونه است:
«۱- این که این سه امر جداى از یکدیگر باشد، مثلاً در جایى که انسان درباره نظم جهان براى‏پى بردن به توحید خالق مى‏اندیشد، »روح اندیشمند« او متحرک، »نظم جهان«، مسافت و »پى بردن‏به و توحید خالق« هدف است. یعنى او نظم جهان را بررسى مى‏کند و به این مقصد مى‏رسد که خالق‏خداى یکتاست. هر متحرک، محرکى را طلب مى‏کند و محرک کل خداى واحد است…
۲- این که متحرک و مسافت یکى، و هدف، جدا باشد؛ مانند انسانى که در راه معرفت نفس،تلاش و کوشش مى‏کند و از راه خودشناسى به خداشناسى مى‏رسد… در این صورت متحرک ومسافت خود نفس و هدف نیل به توحید خداست…
۳- این که نفس از راه بررسى عمیق، هدف را از راه خود هدف مى‏شناسد؛ ]و مسافت و هدف‏یکى مى‏شود[ مانند کسانى که بر اساس »برهان صدیقین« با تأمل در حقیقت هستى پى مى‏برند که‏حقیقت هستى، خداست؛ چنان که امیرالمؤمنین‏علیه السلام در دعاى »صباح« به خداى سبحان عرض‏مى‏کند »یا من دل على ذاته بذاته«… در این قسم از اندیشه و حرکت، مسافت و هدف یکى و متحرک،جداست، یعنى روح متحرک و اندیشمند در خود خدا نظر مى‏کند و از خود خدایى به وجود او مى‏برد.«(۳)
در هر سه گونه تفکر، محرک و راهنما خداوند است. اگر به نخستین و عامترین تعبیر جان دیویى‏از تفکر دقت کنیم این واقعیت بهتر معلوم مى‏شود. او مى‏نویسد:
»در وهله اول فکر عبارت است از آنچه در ذهن مى‏آید. در اینجا فکر به معناى آگاهى از آنچه به‏ذهن مى‏آید، است«(۴)
در این عبارت در گام اول انسان منفعل است: »آنچه به ذهن مى‏آید« نداى حق است چنان که‏خداوند متعال در قرآن کریم فرمود »عَلَّمَ الإِْنْسانَ ما لَمْ یَعْلَمْ« خداوند به انسان، آنچه را که مى‏دانست‏آموخت. )علق / ۵)
اما گاهى انسان نداى حق را در صفا و خلوصش درک مى‏کند و گاهى آلودگى‏هاى نفس انسان‏حجاب آن شده و پیام شیطان را در آن طنین مى‏شنود. و گاهى حجابهاى جهل یا هوس زیاد نیست‏و انسان الهام الهى را با کج‏شنوى و دو بینى دریافت مى‏کند.
در صورت اول تفکر دینى پدید مى‏آید اما در صورت دوم تفکر دنیایى است هر چند که مضامین‏و ظواهر دینى داشته باشد. و در صورت سوم اندیشه‏هاى معنوى نادرست و ناتمامى که نیاز به اصلاح‏و ارشاد دارد، رخ مى‏نماید. شهید مطهرى در زمانى به تبلیغ و ترویج تفکر دینى پرداخت که از سویى‏تفکر مادى ترویج مى‏شد و از دیگر سو شکل ناتمام تفکر دینى در تلاش بود تا اندیشه دینى را احیاءکند. یعنى تفکراتى از نوع دوم و نوع سوم که چه بسا با انگیزه‏هاى خوب ولى آگاهى‏هاى نادرست‏نوع اخیر تفکر دینى را پدید آورده بود و مى‏خواست با محصولات دانش و اندیشه بشرى اندیشه‏دینى را احیاء کند. استاد در آثار متعدد خود کوشید تا تفکر دنیایى، جهان‏بینى مادى، شناخت حس‏محض و اندیشه‏هاى برآمده از آن را به نقد و چالش بکشند.
کارکرد تفکر دینى
تفکر دینى جان و جامعه انسانى را زنده مى‏کند و به عالى‏ترین نوع حیات مى‏رساند.
امام حسن مجتبى‏علیه السلام فرموده‏اند: »التفکر حیاه قلب البصیر«(۵) اندیشیدن زندگى جان پاک وبیناست. و امام على‏علیه السلام فرمودند: »لا حیاه الا بالدین« زندگى نیست مگر با دین(۶). و نیز فرمودند:»التوحید حیاه النفس«(۷)
تفکر همان است که خدا و رسول‏صلى الله علیه وآله او مردم را به آن فرا مى‏خوانند تا آنها را زنده کنند. چنان‏که در قرآن هدف خداوند و پیامبرصلى الله علیه وآله زنده کردن مردم معرفى شده است »یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اسْتَجِیبُوالِلَّهِ وَ لِلرَّسُولِ إِذا دَعاکُمْ لِما یُحْیِیکُمْ« اى کسانى که ایمان آورده‏اید خدا و رسول را اجابت کنید وقتى شمارا فرا مى‏خوانند تا زنده کنند.
هم از این رو در دین اسلام بسیار تأکید بر تفکر آمده است تا آنجا که امام رضاعلیه السلام مى‏فرمایند:»لیس العباده کثره الصلاه و الصوم، انما العباده التفکر فى امراللَّه«(۸) عبادت در بسیارى نماز و روزه نیست‏بلکه در اندیشیدن براى معرفت خداوند است. و نیز روایات بسیارى که لحظه‏اى تفکر را از عبادت‏سالیان برتر معرفى مى‏کند.
قرآن مجید هدف از خلقت انسان را عبادت و بندگى مى‏داند.(۹) ولى عبادت هدف متوسط آفرینش‏انسان است و هدف نهایى رسیدن به معرفت و یقین است که با تفکر و دریافت انوار هدایت الهى‏حاصل مى‏شود و قرآن مجید در این باره فرموده »وَ اعْبُدْ رَبَّکَ حَتَّى یَأْتِیَکَ الْیَقِینُ« عبادت و بندگى‏پروردگارت را به جاى آور تا به اوج معرفت و یقین برسى. )حجرات / ۹۹).
بنابراین خداوند انسان را آفرید به گونه‏اى که از درجات پایین حیات یعنى زندگى مادى و دنیایى‏به بالاترین و نابترین مراتب زندگى یعنى حیات معنوى و الهى برسد. و در مقام قرب خداوند حیات‏ابدى پیدا کند. و سیر این مراحل تنها با تفکر ممکن است چون تفکر انسان را زنده مى‏کند و به‏حضرت حى قیوم ابدى مى‏پیوندد.
مفهوم‏شناسى احیاء
واژه »احیاء« از ماده »حى« و بر وزن »افعال« است. و معناى زنده کردن مى‏دهد. یعنى چیزى که زنده‏است چیز دیگرى را که مرده است، زندگى مى‏بخشد. اما زنده بودن و زندگى به چه معنایى است؟بى‏تردید این لغت دایره مفهومى گسترده‏اى دارد که از حیات گیاهى، مبتنى بر عوامل فیزیولوژیکى تاحیات الهى را که یکى از صفات خداوند است، شامل مى‏شود. هم از این رو استاد معتقدند:
»بسیارى از مسائل مربوط به حیات و زندگى هنوز براى بشر مجهول است ما این مقدار مى‏توانیم‏بفهمیم که حیات و زندگى یک نورى است که از افق عالى‏تر و بالاترى بر ماده تاریک ظلمانى‏مى‏تابد«(۱۰)
مى‏توان شاخص‏هایى را جستجو کرد که مفهوم حیات در همه مصداقهایش آن شاخص‏ها را داراباشد علامه طباطبایى حیات را عبارت از منشایى مى‏دانند که قدرت حرکت و اعمال ویژه‏اى را درموجود پدید مى‏آورد و در انسان، حیوانات و گیاهان به فراخور حالشان وجود دارد.(۱۱) اما حیات درانسان از سطوح مختلفى تشکیل مى‏شود. زمانى حیات انسان چیزى بیش از حیات حیوانى نیست،گاه دیگر استعدادهاى انسانى خود را آشکار نموده و رو به شکوفایى مى‏رود و این حیات انسانى است.استعدادهاى انسان در بعد بینش و گرایش او را از سطح حیوانى به مقام حیات الهى مى‏کشد و گام به‏گام او را در راه اوج گرفتن به پیش مى‏برد. »حیات نحوه خاص از هستى است که مبدأ ظهور علم وقدرت شده و عامل هماهنگ‏کننده »اندیشه علمى« و »انگیزه عملى« است، و به طورى که اندیشه‏علمى بر انگیزه عملى اشراف و نظارت داشته و انگیزه عملى تحت هدایت اندیشه علمى به صورت‏کوشش عینى ظهور مى‏یابد.
»هر اندازه حیات قوى‏تر باشد موجب شکوه اندیشه علمى و قدرت انگیزه علمى خواهد بود و هراندازه اندیشه و انگیزه نیرومندتر باشد کاشف کمال حیات و شدت آن است.«(۱۲)
برترین مرتبه حیات انسان با تفکر توحیدى تحقق مى‏یابد تفکرى که اندیشه و انگیزه انسان رادر توحید خالص مى‏کند »هنگامى که انسان معارف توحیدى را فرا گیرد و از اندیشه‏اى استوار در آن‏برخوردار شد، حقیقت حیات در جانش نقش مى‏بندد و آن حیات بى‏پایانى است که براى بعضى‏سعادت همیشگى و براى برخى دیگر شقاوت پیوسته به دنبال دارد«(۱۳) استاد در کتاب ولاءها وولایتها حیات معنوى که زاده تفکر معنوى است چنین معرفى مى‏کنند »انسان در باطن حیات‏ظاهرى حیوانى خود یک حیات معنوى دارد. حیات معنوى انسان که استعدادش در همه افراد هست‏از نظر رشد و کمال از اعمالش و اهدافش سرچشمه مى‏گیرد. کمال و سعادت انسان و همچنین سقوطو شقاوت از وابسته به حیات معنوى اوست که وابسته به اعمال و نیات و اهداف او و به این که بامرکب اعمال خود به سوى چه هدف و مقصدى پیش مى‏رود.«(۱۴) بنابراین این تفکر اساس حیات‏حقیقى انسان در بعد فردى و اجتماعى است. تفکر هم ساحت معرفتى انسان را رشد مى‏دهد چنان‏که امام على‏علیه السلام فرمودند: »الفکر جلاء العقول«(۱۵) فکر عقل‏ها را صفا مى‏دهد. و نیز فرمودند »الفکریفید الحکمه«(۱۶) اندیشه حکمت به بار مى‏آورد. و هم در بعد عملى موجب هدایت انگیزه و گرایش‏انسان مى‏شود »التفکر یدعو الى البر و العمل به«(۱۷) اندیشیدن به سوى نیکى و انجام آن فرا مى‏خواند.
بنابراین تفکر دینى – که در مقابل تفکر شیطانى و دنیایى )نکرا( قرار دارد – موجب شکوه وصفاى اندیشه و هدایت و خلوص انگیزه مى‏گردد. و این دو کاشف از این حقیقت‏اند که با تفکر دینى‏انسان به حیات الهى زنده مى‏شود.
استعداد انسان براى حیاتى دیگر
استاد مطهرى در کتاب انسان و ایمان به مقایسه انسان و حیوان در زمینه بینش و گرایش مى‏پردازدو چهار تفاوت عمده را مى‏شمارد.
»آگاهى حیوان از جهان تنها به وسیله حواس ظاهر است؛ از این رو سطحى و ظاهرى است، به‏درون روابط درونى اشیاء نفوذ نمى‏کند؛ ثانیاً فردى و جزئى است، از کلیت و عمومیت برخوردارنیست؛ ثالثاً منطقه‏اى است، محدود به محیط زیست حیوان است و به خارج محیط زیست او راه پیدانمى‏کند. رابعاً حالى است، یعنى بسته به زمان حال است، از گذشته و آینده بریده است. … سطح‏خواسته‏ها و مطلوبهاى حیوان، ماننع شعاع شناخت و آگاهى‏اش از جهان، و حداکثر به جفت وفرزندش. ثالثاً منطقه‏اى است، مربوط است به محیط زیست خودش. رابعاً حالى است و به زمان حال‏تعلق دارد.«(۱۸)
استاد معتقدند انسان در شناخت‏ها و خواسته‏ها هر چهار ویژگى حیوان را پشت سر نهاده و از آنهابرترى یافته است. »آگاهى انسان و شناخت او، از ظواهر اشیاء و پدیده‏ها عبور مى‏کند و تا درون ذات‏و ماهیت آنها و روابط و وابستگى‏هاى آنها و ضرورتهاى حاکم بر آنها نفوذ مى‏نماید. آگاهى انسان نه‏در محدوده منطقه و مکان زندانى مى‏ماند، و نه زنجیره زمان آن را در قید و بند نگه مى‏دارد؛ هم‏مکان را در مى‏نوردد و هم زمان را. از این رو هم به ماوراى محیط زیست خویش آگاهى پیدا مى‏کندتا آنجا که دست به شناخت کرات دیگر مى‏یازد. و هم بر گذشته و آینده خویش وقوف مى‏یابد، تاریخ‏گذشته خویش و جهان یعنى تاریخ زمین و آسمان، کوهها، دریاها، گیاهان، و جانداران دیگر را کشف‏مى‏کند و درباره افق‏هاى دوردست مى‏اندیشد. بالاتر این که انسان اندیشه خویش را درباره‏بى‏نهایت‏ها و جاودانگى‏ها به جولان مى‏آورد و به برخى بى‏نهایت‏ها و جاودانگى‏ها شناخت پیدامى‏کند. آدمى از شناخت فردیت و جزئیت پا فرا مى‏نهد، قوانین کلى و حقایق عمومى و فراگیرنده‏جهان را کشف مى‏کند و به این وسیله تسلط خویش را بر طبیعت مستقر مى‏سازد.
»انسان از نظر خواسته‏ها و مطلوبها نیز مى‏تواند سطح والایى داشته باشد. انسان موجودى است‏ارزش‏جو، آرمان خواه و کمال مطلوب خواه؛ آرمانهایى را جستجو مى‏کند که مادى و از نوع سودنیست. آرمانهایى که تنها به خودش و حداکثر همسر و فرزندش اختصاص ندارد،… گرایش‏هاى والا ومعنوى و فوق حیوانى انسان آنگاه که پایه و زیربناى اعتقادى و فکرى پیدا کند نام »ایمان« به خودمى‏گیرد.
»پس نتیجه مى‏گیریم که تفاوت عمده و اساسى انسان با جانداران دیگر که ملاک »انسانیت‏اوست و انسانیت وابسته به آن است، علم و ایمان است.«(۱۹)
همانطور که خواندیم استاد شاخص‏هاى حیات انسانى را با دقت تبیین نموده و افق حیات انسانى‏را در منظر روشنى قرار مى‏دهند.
پس از تبیین تفاوت‏هاى حیات حیوانى و انسانى که استاد به طور مینیاتورى و با دقت ظرایف آن‏را ترسیم نمودند، این مسأله پیش مى‏آید که انسان هم از حیات حیوانى برخوردار است و هم از حیات‏ویژه انسانى اینها چه نسبتب با هم دارند و چگونه در وجود انسان جمع مى‏شوند؟
»حقیقت این است که سیر تکاملى انسان از حیوانیت آغاز مى‏شود و به سوى انسانیت کمال‏مى‏یابد. … انسان در آغاز وجود خویش جسمى مادى است، با حرکت تکاملى جوهرى تبدیل به روح‏یا جوهر روحانى مى‏شود. »روح انسان« در دامن جسم او زاییده مى‏شود و تکامل مى‏یابد و به‏استقلال مى‏رسد. حیوانیت انسان نیز به منزله لانه و آشیانه‏اى است که انسانیت او در او »رشد«مى‏یابد و به متکامل مى‏شود. همانطور که خاصیت تکامل است که موجود متکامل به هر نسبت که‏تکامل پیدا مى‏کند مستقل و قائم به ذات و حاکم و مؤثر بر محیط خود شود… یک فرد انسان‏تکامل‏یافته فردى است که بر محیط بیرونى و درونى خود تسلط نسبى دارد. فرد تکامل یافته وارسته‏از محکومیت محیط بیرونى و درونى و وابسته به عقیده و ایمان…«(۲۰)
به نظر استاد حیات حیوانى مقدمه‏اى است که زمینه‏هاى لازم براى احیاى دیگر در آن فراهم‏مى‏شود و آن حیات معنوى است. حیاتى که در اثر آن قدرت و غلبه انسان افزایش مى‏یابد یعنى دربعد عملى ارتقاء پیدا مى‏کند. و این ارتقاء در گرو ارتقاى بعد نظرى است. و این دو با هم در ایمان‏جمع مى‏شوند زیرا ایمان و آگاهى راسخى است که انسان را به جهت خاصى مى‏کشد. چنان که استاددر تبیین تفاوت‏هاى میان علم که آگاهى تنهاست و ایمان که انگیزه‏ساز و گرایش خیز است‏مى‏نویسند. »علم به ما روشنایى و توانایى مى‏بخشد و ایمان عشق و امید و گرمى؛ علم ابزار مى‏سازدو ایمان مقصد، علم سرعت مى‏دهد و ایمان جهت، علم توانستن است و ایمان خوب دانستن. علم‏مى‏نمایاند که چه هست و ایمان الهام مى‏بخشد که چه باید کرد؛«(۲۱)
حیات انسانى زمانى تحقق مى‏یابد که هم علم انسان توحیدى و بالند باشد و هم عملى او صالح‏با انگیزه توحیدى. علمى که تنها براى مادیات و بهره‏کشى از طبیعت و تمتع در حیات دنیایى باشدنشانه حیات مادى و حیوانى نه حیات معنوى وانسانى هم از این رو استاد مى‏نویسند: »بدون شک‏بعضى از علوم هدف است مثل معارف ربوبى و خداشناسى و آنچه از شئون خداشناسى شمرده‏مى‏شود.«(۲۲) عبادتهاى ظاهرى هم که از روى علم نباشد نشانه حیات انسانى نیست. ایمان هم علم رابالنده مى‏کند وهم دست به دست عمل صالح و با انگیزه توحیدى انسان را بالا مى‏برد ایمان در هردو شاخص حیات انسانى تأثیرگذار است و رشد ایمان در گرو تفکر است.
تفکر دنیایى و تفکر دینى
هر چه تفکر و قدرت تعقل و تدبیر انسان قوى‏تر شود از حیوانیت فاصله مى‏گیرد. »انسان کارهاى‏تدبیرى خویش را با نیروى عقل و اراده انجام مى‏دهد، بر خلاف کارهاى التذاذى که به حکم احساس‏و میل صورت مى‏گیرد… انسان هر اندازه از ناحیه عقل و اراده تکامل یافته‏تر باشد، فعالیتهایش‏بیشتر تدبیرى است تا التذاذى و هر اندازه به افق حیوانیت نزدیکتر باشد فعالیتهایش بیشتر التذاذى‏است تا تدبیرى.«(۲۳)
تدبیر تفکر به بیان استاد این است که »نیروى حسابگر عقل، خیر و کمال یا لذتى را در دور دست‏مى‏بیند و راه وصول به آن را که احیاناً صعب العبور است کشف مى‏کند و طرح وصول به آن رامى‏ریزد،«(۲۴) اما این تدبر و تفکر براى انسان شدن کافى نیست زیرا ظرفیت و استعدادهاى عظیم‏انسانى اگر با ایمان و تفکر دینى هدایت نیابد انسان به زندگى بدتر از حیوانات دچار مى‏شود »جنایت‏آمیزترین فعالیت‏هاى بشرى احیاناً با تدبیرها و تیزهوشى‏ها و مال‏اندیشى‏ها و طرح‏ریزى‏ها وتئورى‏سازى‏ها صورت مى‏گیرد… در اصطلاح اسلامى نیروى تدبیر آنجا که گرایشهاى انسانى وایمانى جدا مى‏شود و در خدمت اهداف مادى و حیوانى قرار مى‏گیرد، »نکرا« و »شیطنت« نامیده شده‏است.«(۲۵)
اما وقتى تفکر با گرایش‏هاى عالى انسان همراه مى‏شود انسان در راه شکوفایى استعدادهایش به‏درستى حرکت مى‏کند. اندیشه انسان در جهان‏بینى دنیایى و مادى به حیوانات نزدیک‏تر مى‏شود زیراماوراى این جهان را نمى‏بیند اما در جهان‏بینى الهى و تفکر دینى انسانیت شکوفا مى‏گردد. »مادى‏واقعیت را در ماده، در آنچه جسم و جسمانى است، در آنچه به نحوى داراى طول و یا طول و عرض‏یا طول و عرض و عمق است، در آن‏چه قابل اشاره حسى است، در آنچه محسوس است، در آنچه‏محدود و نسبى است، محصور مى‏داند و به واقعیتى ماوراى این واقعیتها قائل نیست. اما الهى‏واقعیت را در انحصار این امور نمى‏داند؛ به واقعیت غیرمادى و نامحسوس و مجرد از زمان و مکان وبه واقعیت ثابت و جاودانه مطلق نیز ایمان دارد.«(۲۶)
استاد در بخش عمده‏اى از آثار خود کوشیدند تا اسوه‏هاى برگزیده تفکر دینى و حیات‏یافته‏گان‏حقیقى را معرفى کنند. هم از این رو کتاب‏هاى متعددى در زمینه سیره معصومین به رشته تحلیل‏درآوردند. که در آنها زوایا و ویژگیها و آثار حیات انسانى آن بزرگان تبیین شده است.(۲۷)
تفکر دینى جهان‏بینى الهى را در منظر انسان مى‏گشاید و عرصه عظیمى را براى حیات معنوى‏فراهم مى‏کند حیاتى که بر محور ایمان این میوه گواراى شجره طیبه تفکر دینى مى‏روید. »مَنْ عَمِلَ‏صالِحاً مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثى وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْیِیَنَّهُ حَیاهً طَیِّبَهً« کسى که عمل نیک انجام دهد به شرط ایمان‏داشتن، همانا او را به حیاتى پاک زنده مى‏کنیم.)نحل / ۷۹) هم از این رو استاد در برنامه‏هاى احیاءدینى جامعه بر ایمان تأکید بسیار داشتند زیرا ایمان است که تفکر دینى را به حیات معنوى مى‏رساند.
آزادى در تفکر دینى
دین براى ایجاد تفکر در انسان و انتخاب راه حق از میان راههاى نادرست و باطل آمده است‏چنان که استاد در کتاب امدادهاى غیبى مى‏نویسد: »تفاوت تفکر مادى و تفکر الهى در همین‏جاست. از نظر یک فرد مادى در حساب عالم هیچ گونه تفاوتى میان راه حق و راه ناحق نیست…ولى از نظر انسان الهى، در حساب کلى جهان میان این دو تفاوت است؛ حقیقتى در کار است و به‏حمایت مردان راه حق بر مى‏خیزند.«(۲۸)
اما این تفکر باید خودجوش و تربیت‏پذیر بار بیاید نه با زور و تلقین و تقلید. »در قرآن کریم ایمان‏را بر پایه تعقل و تفکر گذاشته است. قرآن همواره مى‏خواهد که مردم از اندیشه به ایمان برسند.«(۲۹)
با اجبار نمى‏توان کسى را هدایت کرده و به بهشت برد. با اجبار نمى‏توان کسى را به احیاء دینى‏رساند »یک جمله‏اى است که جزء آیهالکرسى و معروف است: »لا إِکْراهَ فِی الدِّینِ قَدْ تَبَیَّنَ الرُّشْدُ مِنَ‏الْغَیِّ« در کار دین اجبار وجود ندارد، راه حق از راه باطل آشکار است؛ یعنى شما راه را روشن براى‏مردم بیان کنید که حقیقت خودش آشکار است. یعنى کسى را نباید مجبور کرد به این که دین اسلام‏اتخاذ کند.
آیه دیگر آن آیه معروف است: »ادْعُ إِلى سَبِیلِ رَبِّکَ بِالْحِکْمَهِ وَ الْمَوْعِظَهِ الْحَسَنَهِ وَ جادِلْهُمْ بِالَّتِی هِیَ‏أَحْسَنُ«(۳۰) مردم را بخوان به سوى پروردگارت با چه؟ با زور؟ با شمشیر؟ نه، با حکمت، با منطق بابرهان و دیگر با موعظه نیک…«(۳۱)
اما چرا در اسلام این همه بر جنگ تأکید شده است؟ استاد در کتاب جهاد پاسخ این پرسش راچنین مى‏دهند که جهاد براى رفع سلطه‏ى ستمگران است تا آزادى ترویج دین، آزادى تفکر و آزادى‏مردم در انتخاب حق دوست آید.(۳۲) »آزادى را به زور مى‏شود به مردم داد زیرا جلوى متجاوز را به زورمى‏توان گرفت، طبعاً اینها آزادند. پس ملتى را مى‏شود به زور تحمیل کرد. نمى‏توانیم کسى را با زوربه چیزى معتقد کنیم و ایمان به چیزى را در دل او با زور به وجود بیاوریم.«(۳۳) »مسأله ایمان قطع نظراز این که آیا از حقوق انسانى است یا نه، خودش به طبع خودش زوربردار نیست. فرضاً ما بخواهیم بازور، ایمان به وجود بیاوریم خود ایمان با زور درست شدنى نیست ایمان یعنى اعتقاد به گرایش.ایمان یعنى مجذوب شدن به یک فکر و پذیرفتن یک فکر. مجذوب شدن به یک فکر دو رکن دارد.یک رکنش جنبه علمى مطلب است که فکر و عقل انسان بپذیرد، یک رکن دیگر جنبه احساساتى آن‏است که دل انسان گرایش داشته باشد، و هیچ کدامش در قلمرو زور نیست، نه جنبه فکرى‏اش و نه‏جنبه احساسى‏اش. فکر تابع منطق است. جنبه گرایش و احساساتى و محبتى همین جور است.«(۳۴)
شخص باید با آگاهى کامل حقیقت را بشناسد و بفهمد که چه مى‏خواهد در این صورت به حیات‏معنوى احیاء مى‏گردد. ایمان و حیات هر چند که از حقوق مسلم انسانى است اما هر کس باید براى‏این حقوق حرکت و قیام کند. هم در درون و هم در جامعه: درون خود را به آگاهى آراسته کند و بیرون‏را از ستمگرانى که جهل و هوس را ترویج مى‏کنند و مردم را از حق ایمان و حیات معنوى و تفکرپاک دینى محروم مى‏سازند، پیراسته مى‏سازد. اما باید دقت داشت که آگاهى بر اساس منطق روشن‏و برهان واضح و درست باشد. در غیر این صورت از اصیل‏ترین حقایق با منطق نادرست و برهان‏ناتمام اثبات شود، مى‏تواند مخرب و تباه‏گر حیات و انسانیت باشد زیرا ممکن است بعداً ضعف منطق‏و برهان آن معلوم شود و تمام آن حقایق زیر سؤال برود و انسان به حیرت و تردید و شک که همانامرگ معنوى است، دچار شود.
استاد با این که آزادى تفکر را بى‏تردید مى‏پذیرند و به روشنى نسبت آن را با فرضیه مقدس جهادتعریف مى‏کنند، با دقت تمام که استادى ایشان را در مسائل فکرى نشان مى‏دهد، در کتاب جمهورى‏اسلامى میان آزادى فکر و عقیده فرق مى‏گذارند. و آزادى عقیده را بر نمى‏تابند.
زیرا عقیده هم مى‏تواند بر اساس تفکر پدید آید و هم مى‏تواند از تعصب‏ها ریشه بگیرد. عقیده‏اى‏که با تفکر همراه است قابل احترام بوده و از حق آزادى برخوردار مى‏باشد. اما عقایدى که بر اساس‏جهل، خرافات و تعصبات پدید آمده ویران‏گر انسان و حیات حقیقى اوست. ایشان بین ملکه انگلستان‏و حضرت ابراهیم‏علیه السلام مقایسه‏اى مى‏کنند. از این قرار که وقتى ملکه انگلستان به هندوستان رفت‏پیش از رسیدن به کفشکن بتخانه‏اى، پاى خود را برهنه کرد و گفت اینجا معبد است و براى بعضى‏مقدس و من به عقیده آنها احترام مى‏گذارم. ولى حضرت ابراهیم بت‏ها را شکست و آشکار و نهان‏مردم را از پرستش بت‏ها و گرایش و پذیرش آنها باز مى‏داشت.(۳۵)
زیرا حضرت ابراهیم براستى در پى آزادسازى انسان‏ها بود تا زمینه احیاء دینى از طریق تفکردینى و ایمان براى‏شان فراهم شود. زیرا رسالت پیامبر این است که »و یضع عنهم اصرهم و الاغلال‏التى کانت علیهم« بندها و زنجیره‏هاى مردم را که بر آنها بسته شده، فرو ریزد.
آثار احیاء دینى انسان
حیات معنوى آثارى دارد که به خوبى م یتوان با دیدن این آثار زندگان و مردگان حقیقى را از هم‏باز شناخت. استاد تحت عنوان »آثار و فواید ایمان« که ستون خیمه حیات معنوى است نشانه‏هاى آن‏را بر شمرده‏اند.
»ایمان مذهبى آثار نیک فراوان دارد، چه از نظر تولید بهجت و انبساط چه از نظر نیکو ساخت‏روابط اجتماعى و چه از نظر کاهش و رفع ناراحتیهاى ضرورى که لازمه ساختمان این جهان است.
۱- بهجت و انبساط: انسان با ایمان که خود را در پیوند با معدن بى‏پایان حکمت، عدالت وزیبایى، قدرت و شادمانى مى‏بیند، در حقیقت با عالمانى دیگر انس گرفته و حیاتى برتر از حیات خام‏مادى دارد. و آثار آن را مى‏بیند.
۱-۱- خوش‏بینى: »حالت فرد با ایمان در کشور هستى مانند حالت فردى است که در کشورى‏زندگى مى‏کند که قوانین و تشکیلات و نظامات آن کشور را صحیح و عادلانه مى‏داند… ایمان زندگى‏را در درون جان ما وسعت مى‏بخشد و مانع عوامل فشار روحى مى‏شود.«(۳۶)
۲-۱- روشندلى: »همین که انسان به حکم ایمان مذهبى جهان را به نور حق و حقیقت روشن‏دیده، این روشن‏بینى، فضاى روح او را روشن مى‏کند و در حکم چراغى مى‏گردد که در درونش روشن‏شده باشد، بر خلاف یک فرد بى‏ایمان که جهان در نظرش پوچ است، تاریک است، خالى از درک وبینش و روشنایى است. و به همین سبب خانه دل خودش هم در این تاریکخانه که خودش فرض‏کرده تاریک و مظلم است«(۳۷)
۳-۱- امیدوارى: »از نظر منطق مادى، جهان نسبت به مردمى که در راه صحیح و یا راه باطل، راه‏عدالت یا راه ظلم، راه درستى یا راه نادرستى مى‏روند بى‏طرف و بى‏تفاوت است؛ نتیجه کارشان بسته‏است تنها یک چیز »مقدار تلاش« و بس… ولى در منطق فرد با ایمان جهان نسبت به تلاش این دودسته بى‏طرف و بى‏تفاوت نیست؛ عکس‏العمل جهان در برابر این دو نوع تلاش یکسان نیست، بلکه‏دستگاه آفرینش حامى مردمى است که در راه حق و حقیقت و درستى و عدالت و خیرخواهى تلاش‏مى‏کنند: »إِنْ تَنْصُرُوا اللَّهَ یَنْصُرْکُمْ« اگر خدا را یارى مى‏کنید )در راه حق گام بردارید( خداوند شما رایارى مى‏کند. )محمد / ۳۸)(۷)
۴-۱- آرامش خاطر: انسان ایمان با روشن‏بینى و روشن‏دلى حیات بلند مرتبه‏اى را براى خودتصور مى‏کند و با امیدوارى به رسیدن به این همه سعادت و سرور، غرق آرامش و شادى مى‏شود.(۳۹)
۵-۱- لذت معنوى: »انسان دو گونه لذت دارد: یک نوع او لذتهایى است که به یکى از حواس‏انسان تعلق دارد که در اثر برقرارى نوعى ارتباط میان یک عضو از اعضا با یکى از مواد خارجى‏حاصل مى‏شود. مانند لذتى که چشم از راه دیدن و گوش از راه شنیدن و دهان از راه چشیدن ولامسه از راه تماس مى‏برد؛ نوع دیگر لذتهایى است که با عمق روح و وجدان آدمى مربوط است و به‏هیچ عضو خاص مربوط نیست… لذات معنوى از لذات مادى هم قوى‏تر است و هم دیرپاتر. لذت‏عبادت و پرستش خدا براى مردم عارف حق‏پرست از این گونه است.«(۴۰)
۲- بهبود روابط اجتماعى: »انسان مانند برخى از جانداران دیگر، اجتماعى آفریده شده…. زندگى‏سالم اجتماعى آن است که افراد… ارزشهاى اخلاقى را محترم بشمارند، با یکدیگر مانند اعضاى یک‏پیکر متحد و متفق باشند. آن چیزى که بیش از هر چیز حق را محترم، عدالت را مقدس، دلها را به‏یکدیگر مهربان و اعتماد متقابل را میان افراد برقرار مى‏سازد، تقوا و عفاف را تا عمق وجدان آدمى‏نفوذ مى‏دهد، به ارزشهاى اخلاقى اعتبار مى‏بخشد، شجاعت مقابله با سیستم ایجاد مى‏کند و همه‏افراد را مانند اعضاى یک پیکر به هم پیوند مى‏دهد و متحد مى‏کند، ایمان مذهبى است.«
۳- کاهش ناراحتى‏ها: »ایمان مذهبى در انسان نیروى مقاومت مى‏آفریند و تلخیها را شیرین‏مى‏گرداند… از نظر روانشناسان، مسلم و قطعى است که اکثر بیمارى‏هاى روانى که ناشى ازناراحتى‏هاى روحى و تلخیهاى زندگى است، در میان افراد غیرمذهبى دیده مى‏شود. افراد مذهبى به‏هر نسبتى که ایمان قوى و محکم داشته باشند از این بیمارى‏ها مصون‏ترند.«(۴۱)
آثار ایمان و حیات معنوى در پرتو آن زمانى به شایستگى تحقق مى‏یابد که به ایمان مذهبى باتفکر دینى درست و برهان قاطع و روشن احیاء دینى را رقم بزند. اما اگر تفکر دینى با سطحى‏نگرى‏و سست‏اندیشى‏ها و توهمات و جهل‏ها و خرافات و تعصبات آلوده شود، بدون شک، احیاء دینى به‏شایستگى ایجاد نمى‏گردد. حیرت‏ها و تردیدها به درستى برطرف نمى‏شود.
بنیان‏گذار نیروى سوم روشنفکرى
روشنفکرى در جامعه ما سه جهت‏گیرى متفاوت داشت که با نگاهى جامعه‏شناختى سه نیروى‏اجتماعى متفاوت و بلکه متضاد را پدید آورده است:
نیروى اول کسانى هستند که نظرشان پژواک طنین شیطان است و در نکرا فرو رفته‏اند. کسانى‏که غرق حجابهاى نفسانى نبوده و اوهام و هوسهاى خود را در تفکر خود منعکس مى‏بیند. این‏نیروى اول روشنفکرى است که سراسر مسحور و مفتون ظواهر و زخارف دنیایى و تمدن و تفکرغربى است. و معتقد است باید از نوک پا تا فرق سر غربى شد. آنها با تکیه بر فرآورده‏هاى دانش واندیشه بشرى به جنگ دین و تفکر دینى و حیات معنوى مى‏روند – نیروى اول روشنفکرى را باعنوان غربزده مى‏توان معرفى کرد.
نیروى دوم روشنفکرى نداى حق را از پس حجاب‏هاى جهل و اوهام خود مى‏شنود و تفکر دینى‏را به نحوى ناتمام و نادرست عرضه مى‏کند. اینها کسانى‏اند که مى‏کوشند با تیغ اندیشه و دانش نوین‏بشر نه به کشتار تفکر دینى بلکه به مسلح کردن و تجهیز و تزیین تفکر دینى بپردازند. آنها اندیشه‏دینى را رو به احتضار دیده و خود را فرشته‏اى مى‏دانند که با دانش‏هاى جدید و اندیشه‏هاى بشر روح‏تازه‏اى بر این فوتوت رو به مرگ مى‏دمد هم از این رو این گروه را که روشنفکران دینى مى‏نامیم ازاحیاء تفکر دینى دم مى‏زنند. و این دفاع غلط از دین شاید چند صباحى رونق کاذبى براى دین باشداما در آینده به حجاب انسان در برابر تعلیم و تفکر دینى تبدیل شده و حیات معنوى را به مخاطره‏مى‏اندازد.
اما نیروى سوم روشنفکرى که استاد مطهرى و مکتب بحثى او پیش قراول و پرچمدار آن است‏جریان »روشنفکرى متدین است« که تفکر دینى را توانا بر نقد و اصلاح دانش‏ها و اندیشه‏هاى‏بشرى مى‏بیند و مى‏کوشد انسان مرده و محصور در حیات مادى را با تفکر دینى احیاء کند و حیات‏معنوى را با احیاء دینى به جامعه ارمغان کند. استاد در تمام آثارشان بویژه در فلسفه تاریخ، مسأله‏شناخت و پاورقى‏هاى اصول فلسفه و روش رئالیسم و حتى در درسهاى شرح منظومه و غیره به نقداندیشه‏هاى فلسفى، معرفتى و اجتماعى غرب پرداختند. و کسانى چون هگل، مارکس، دکارت، کانت‏و بزرگان اندیشه غرب را در برابر تفکر دینى به چالش کشیدند.
او در زمانى قیام علمى و اجتماعى خود را آغاز کرد که هر دو نیروى روشنفکرى در جامعه فعال‏بودند. خود او مى‏گوید: »هجوم استعمار غربى با عوامل مرئى و نامرئیش از یک طرف و قصور یاتقصیر بسیارى از مدعیان حمایت از اسلام در این عصر از طرف دیگر، سبب شده که اندیشه‏هاى‏اسلامى در زمینه‏هاى مختلف از اصول گرفته تا فروع، مورد هجوم و حمله قرار گیرد.«(۴۲)
ایشان تصریح مى‏کنند: »این دین مقدس در حال حاضر بیش از هر چیز دیگر از ناحیه برخى ازکسانى که مدعى حمایت از آن هستند ضربه و صدمه مى‏بیند.«(۴۳)
در ادامه‏دیدگاه استاد نسبت‏به‏هر دو گروه‏روشنفکران غربزده و روشنفکران دینى را بررسى مى‏کنیم.
مکتب استاد در برابر نیروى اول روشنفکرى
نیروى اول روشنفکرى که غربزده است هیچ حرفى از خود براى گفتن ندارد هم از این رو براى‏رد اندیشه‏هاى تقلیدى آنان که از تفکر و منطق کافى تهى است، مى‏توان به منابع‏شان رجوع کرد بانقادى آنها ریشه اینها را نیز خشکاند. نیروى اول روشنفکرى خود دو دسته‏اند که استاد درباره آنهامى‏گویند:
»در مملکت ما گروه به اصطلاح روشنفکران خودباخته که تعدادشان هم کم نیست – دو دسته‏اندیک دسته مى‏گویند ما باید مکتب غربى‏ها را از کشورهاى آزاد بگیریم – لیبرالیسم – و عده‏اى دیگرمى‏گویند ما باید مکتب را از بلوکهاى دیگر غربى بگیریم – کمونیسم.«(۴۴)
هم از این رو با این که استاد هدف خود را از نوشتن کتاب‏ها و مقالات حل مسائل اسلامى‏مى‏دانند، در بسیارى از آثار خود به اندیشه متفکرانى مى‏پردازند که شرق و غرب براى اساس آنهازندگى مى‏کرد مثلاً عمده مسائل کتاب فلسفه تاریخ نقد تاریخ گرایى مارکس است. زیرا گروه‏گسترده‏اى از روشنفکران غربزده در آن زمان بر اساس آموزه‏هاى حزب توده به مارکسیسم وکمونیسم روى آورده بودند. و استاد با نقد بزرگان اندیشه مادى در حقیقت به مبارزه با نیروى اول‏روشنفکرى در جامعه همت گمارند.
مکتب استاد در برابر نیروى دوم روشنفکرى
این نیروى با آمیختگى و التقاط میان تفکر دینى و فراورده‏هاى دانش و اندیشه نوین گویى حرفى‏تازه براى گرفتن داشت. دست کم در صورت بیان مباحث شیوه نوینى را پیش گرفته بودند. هم از این‏رو استاد مستقیم با این گروه مواجه شده و در نقد آراء و آثارشان مى‏کوشید.
استاد پس از اشاره به دو گروه روشنفکرى غربزده از نیروى اول به نیروى دوم روشنفکرى توجه‏کرده و مى‏نویسد:
»بدبختانه گروه سومى هم پیدا شده‏اند که به یک مکتب التقاطى معتقد شده‏اند. اینها قسمتى ازریش کمونیسم را گرفته با چند تا مویى از سبیل اگر پستانسیالیسم ترکیب کرده‏اند و بعد هم به ریش‏اسلام چسبانده‏اند. آن وقت مى‏گویند مکتب اصیل و ناب اسلام این است و جز این نیست.«(۴۵)
براى نمونه استاد در کتاب وحى و نبوت به نقد نظریه دکتر شریعتى درباره معجزه(۴۶) و در کتاب‏اصول فلسفه به رد نظریه دیالکتیکى وى در باب تاریخ ادیان پرداخته‏اند.(۴۷) همچنین در کتاب کتاب‏تجربه‏گرایى و سیانتیسم مهندس بازرگان در براهین توحید را نقد کرده(۴۸) و در کتاب توحید(۴۹) و کتاب‏نبوت(۵۰) و کتاب معاد(۵۱) کتاب راه طى شده ایشان را مورد بررسى و انتقاد قرار داده‏اند.
حاصل پژوهش
استاد با محور قرار دادن تفکر دینى و سنجش اندیشه‏ها و علوم گوناگون با آن معیار متین جریان‏تازه‏اى را در میان روشنفکران پدید آورند که به مطالعه و پژوهش‏هاى علمى بر اساس تفکر دینى‏مى‏پردازد. نه این که با دانش و اندیشه بشر به نقد و ارزیابى و به تبیین دین مى‏پردازد و نه این که‏تفکر دینى را یکسره با تکیه بر دانش و اندیشه بشرى مخدوش و مردود به شمار آورد. او معتقد است‏که تفکر دینى باید ایمان و اندیشه توحیدى را با علم جمع کرد اما مبنا و محور توحید و تفکر دینى‏است. »اسلام دینى است آیا با توحید آغاز مى‏گردد… و مدخل این منطقه هم از نظر قرآن تمام‏صفحه کائنات غاست، کارت ورودیش علم و تحصیل است، ابزار و وسیله گردش در این منطقه قوه‏تفکر و استدلال منطقى است.(۵۲)
او از برخى کارهاى روشنفکران دینى تقدیر مى‏کرد مثلاً تحقیق علمى مهندس بازرگان با عنوان»باد و باران در قرآن« را تقدیر مى‏نمود، هر چند که جاى نقد را براى آن باز مى‏گذاشت. اما به هر حال‏آنچه را که مى‏کوشید به نسل جوان و تحصیل کرده و روشنفکران اهل قلم آموزش دهد این بود که‏در کوشش‏هاى علمى و استفاده از علوم و اندیشه‏هاى گوناگون تفکر دینى را ملاک قرار دهید تا از آن‏ایمان برآید و اندیشه شما و جامعه‏تان احیاء شود. استاد معتقد بود ما باید نشان بدهیم جهان‏بینى‏اسلامى، نه با جهان‏بینى غرب منطق است و نه با جهان‏بینى شرق و به هیچ کدامشان وابسته ومحتاج نیست… من به عنوان نصیحت مى‏گویم، کسانى که این چنین فکر مى‏کنند یعنى مى‏خواهندمکتب اسلامى را با مکاتب دیگر تطبیق دهند و یا عناصرى از آن مکتب را در اسلام وارد کنند، چه‏بدانند چه ندانند در خدمت استعمار هستند. خدمت اینها به استعمار از خدمت آنها که عامل استعمارسیاسى یا استعمار اقتصادى هستند، به مراتب بیشتر هست و به همین نسبت خیانت آنها به ملت‏بیشتر و عظیمتر از این رو با توجه به این خطرات براى حفظ انقلاب اسلامى در آینده از حمله‏اساسى‏ترین مسائلى که باید مد نظر داشته باشیم حفظ و اشاعه استقلال مکتبى و ایدئولوژیک‏خودمان است.(۵۳)
علت این که استاد وابستگى فکرى را خطرناک‏تر مى‏داند این است که وابستگى سیاسى واقتصادى معلول نمود محدودیت انسان در حیات مادى و محرومیت از حیات معنوى و احیاء دینى‏است. اما وابستگى فکر و علمى علت از دست دادن حیات معنوى است.
تأکید استاد بر حفظ اشاعه استقلال مکتبى در واقع بنیانگذارى و اعلام اساسى‏ترین اصل‏مانیفست نیروى سوم روشنفکرى یعنى روشنفکرى متدین است که با هدف دست‏یابى به تفکر دینى‏و احیاء دینى جامعه کوشش علمى و اجتماعى مى‏کند.